Starfshópur á vegum dómsmálaráðherra leggur til þrjár breytingar á kosningalögum nr. 112/2021 sem eiga að auka jafnræði í atkvæðavægi og þingsætadreifingu milli kjördæma — og samkvæmt útreikningum í skýrslu hópsins myndu breytingarnar minnka mesta misvægi atkvæða á Íslandi úr 1,82 niður í 1,20.

Fram kemur í skýrslunni, sem starfshópurinn skilaði dómsmálaráðherra og var undir forystu Ólafs Þ. Harðarsonar prófessors ásamt Sigrúnu Helgu Lund og Þorkeli Helgasyni, að hópurinn leggi til að kjördæmissætum verði fækkað niður í sex í hverju kjördæmi, að þingsætum verði úthlutað hlutfallslega eftir fjölda kjósenda á kjörskrá og að regla kennd við bandaríska stjórnmálafræðinginn John Adams leysi reglu D’Hondts af hólmi við úthlutun jöfnunarsæta.

Atkvæði vega tæplega tvöfalt meira í Norðausturkjördæmi en Suðvesturkjördæmi

Í skýrslunni er misvægi atkvæða milli kjördæma tekið sérstaklega fyrir. Miðað við gildandi lög og kjósendatölur af kjörskrá þarf að baki hverju þingsæti í Norðausturkjördæmi aðeins 3.104 kjósendur að meðaltali, en 5.649 kjósendur að baki hverju sæti í Suðvesturkjördæmi — munur sem starfshópurinn kallar mesta misvægi landsins, eða 1,82-falt.

Til samanburðar eru 4.329 kjósendur að baki hverju sæti í Reykjavíkurkjördæmi suður og 4.327 í Reykjavíkurkjördæmi norður, sem er næst landsmeðaltalinu upp á 4.262 kjósendur á sæti. Í Norðvesturkjördæmi eru 3.164 kjósendur að baki hverju sæti og í Suðurkjördæmi 4.100.

Skýrslan vísar til viðmiða Feneyjanefndar Evrópuráðsins um að frávik frá meðaltali eigi að jafnaði ekki að fara yfir 10% og alls ekki yfir 15%. Í helmingi íslensku kjördæmanna eru frávikin langt umfram þau mörk — mest 32,6% í Suðvesturkjördæmi og -27,2% í Norðausturkjördæmi.

Starfshópurinn bendir jafnframt á að misvægi eftir kjördæmum sé enn mest á Íslandi í samanburði við önnur lönd í Vestur-Evrópu sem hafa kjördæmaskiptingu, að Spáni undanskildum. Til samanburðar var munurinn milli hlutfalls kjósenda og þingsæta í Noregi um fimm prósentustig í kosningunum 2021, en sambærilegur munur á Íslandi árið 2024 var um átta prósentustig.

Nái tillögur starfshópsins fram að ganga myndi full jöfnun milli kjördæma samkvæmt reglu Adams minnka mesta misvægið niður í 1,20 — Norðausturkjördæmi fengi þá átta þingsæti í stað sjö og Suðvesturkjördæmi 18 í stað 14, en Norðvesturkjördæmi héldi sex sætum, því lágmarki sem starfshópurinn leggur til að verði fest í lögum.

Breytingar á 9. og 10. grein kosningalaga, um fjölda kjördæmissæta og skiptingu þingsæta milli kjördæma, þurfa einfaldan meirihluta á Alþingi til að ná fram að ganga. Breyting á 110. grein, um sjálfa aðferðina við úthlutun jöfnunarsæta, krefst hins vegar stuðnings tveggja þriðju hluta þingmanna.